Konstitusiya Məhkəməsinin (AYM) Qərarı İşığında Təhqir Cinayətinin İlkin Ödəniş Sisteminə Daxil Edilməsi

TƏHQİR CİNAYƏTİNİN İLKİN ÖDƏNİŞ SİSTEMİNƏ DAXİL EDİLMƏSİ VƏ

KONSTİTUSİYA MƏHKƏMƏSİNİN 27.03.2025-Cİ İL TARİXLİ, 2024/197 ƏSAS, 2025/86 QƏRAR SAYLI QƏRARI

ÇƏRÇİVƏSİNDƏ BİR TƏHLİL

İlk növbədə, qanunda edilən dəyişiklikləri və Konstitusiya Məhkəməsinin ləğv qərarını anlamaq baxımından cinayətin maddə mətnində necə tənzimləndiyinə nəzər salmaq vacibdir. Təhqir cinayəti Türkiyə Cinayət Məcəlləsinin (TCK) 125-ci maddəsində tənzimlənmişdir. Bu maddədə təhqir cinayəti alternativ hərəkətli bir cinayət olaraq, birdən fərqli formada törədilməsi mümkün olacaq şəkildə təsbit edilmişdir. Birinci hissədə birbaşa (üzə qarşı) təhqir, yəni təhqiramiz ifadələrin ünvanlandığı şəxsdən başqa ən azı üç nəfərin anlaya biləcəyi şəkildə cəmiyyət içərisində zərərçəkmişə şifahi olaraq yönəldilməsi şəklində baş verir. Maddənin ikinci hissəsində isə təhqir əməlinin yazılı, səsli və ya görüntülü bir mesajla törədilməsi halı tənzimlənmişdir. Ardından üçüncü hissədə isə təhqir əməlinin törədilməsi baxımından zərərçəkmişin dövlət qulluqçusu olması və ya təhqiramiz ifadənin dini, yaxud digər müqəddəs sayılan dəyərləri hədəf alaraq törədilməsi kimi cinayətin ağırlaşdırıcı (tövsifedici) hallarına yer verilmişdir.

Günümüzdə təhqir cinayətinin zərərçəkmişin iştirakı ilə birbaşa təhqir hərəkəti olaraq törədilməsi halından daha çox yazılı bir mesaj (ileti) şəklində törədilməsi hərəkətinin daha geniş yayıldığı görülür. Xüsusilə son illərdə sosial mediadan istifadənin artması ilə birlikdə təhqir cinayətinin yazılı mesaj vasitəsilə törədilməsində ciddi bir artım olmuşdur. Sosial mediadakı linç mədəniyyətinin də bu cinayətdəki artıma zəmin yaratdığını demək mümkündür. Bu şəkildə törədilən təhqir cinayətlərində baş verən ciddi artım məhkəmə və istintaq orqanlarının bu cinayətləri araşdırmasındakı iş yükünü artırdığından, 2024-cü ildə edilən dəyişikliklə bu cinayətə tətbiq ediləcək prosessual normalarda əsaslı dəyişikliklər edilmişdir.

Təhqir Cinayəti Üçün Nəzərdə Tutulan İddia Müddətinin (Zamanaşımı) Dəyişdirilməsi

14/11/2024-cü il tarixli, 7531 saylı Qanunla təhqir cinayətinin məhkəmə icraatında bəzi əsaslı dəyişikliklər edilmişdir. İlk olaraq qeyd olunan qanunun 14-cü Maddəsi ilə TCK-ya əlavə edilən "Ancaq ibtidai istintaqı və məhkəmə baxışı şikayətlə bağlı olan təhqir cinayəti baxımından şikayət müddəti, hər nə cür olursa olsun əməlin baş verdiyi tarixdən etibarən iki ili keçə bilməz" müddəası nəticəsində təhqir cinayəti üçün nəzərdə tutulan 8 illik iddia müddəti əvəzinə 2 illik nisbətən qısa bir iddia müddəti müəyyən edilmişdir. Bu dəyişikliklə günümüzdə iş sayı ciddi şəkildə artan təhqir cinayətlərində daha qısa bir iddia müddəti (zaman aşımı) nəzərdə tutularaq təhqir cinayəti baxımından məhkəmə sisteminin iş yükünün yüngülləşdirilməsi hədəflənmişdir.

Ayrıca 7531 saylı Qanunun 18-ci maddəsi ilə Cinayət Prosessual Məcəlləsinə (CMK) Keçid 7-ci Maddə əlavə edilərək təhqir cinayətində tətbiq ediləcək iddia müddəti dəyişikliyinin ibtidai istintaq və ya məhkəmə baxışı mərhələsində olan əməllər baxımından tətbiq edilməyəcəyi tənzimlənmişdir. Keçid 7-ci Maddədə "Bu maddəni qüvvəyə minən Qanunla 5237 saylı Qanunun 73-cü maddəsinin ikinci hissəsində edilən tənzimləmə, bu maddənin qüvvəyə mindiyi tarix etibarilə ibtidai istintaq və ya məhkəmə baxışı mərhələsinə keçilmiş işlər (dosyelər) baxımından tətbiq edilmir" deyilərək qanun dəyişikliyindən əvvəl istintaq və ya icraat mərhələsində olan işlərin bu qanun dəyişikliyindən faydalanması yolu bağlanmışdır. CMK-ya əlavə edilən bu müddəanın çox fundamental olan "daha yüngül qanunun tətbiqi" (lehe kanun) prinsipinə də ziddiyyət təşkil etdiyini söyləmək olar. Təqsirləndirilən şəxsin lehinə olan qanunun geriyə qüvvəyə minəcəyini ifadə edən TCK m.7/2 müddəasına zidd olaraq qəbul edilən bu maddənin icraatı davam edən işlərdəki şübhəlilər və ya təqsirləndirilən şəxslər üçün tətbiq edilməməsi ədalətli bir yanaşma kimi qəbul edilməyə bilər.

7531 Saylı Qanunla Təhqir Cinayətinin TCK M.125/2 və 125/3-B,C Hissələri Baxımından İlkin Ödəniş (Ön Ödeme) Qaydalarının Tətbiqi Nəzərdə Tutulmuşdur. Təhqir cinayəti üçün nəzərdə tutulan cəza 3 aydan iki ilə qədər həbs və ya cərimə cəzası ikən, bu müddəa dəyişməməklə yanaşı, təhqir cinayəti TCK m.75-ə əlavə edilən bir hissə ilə "ilkin ödəniş" əhatəsinə daxil edilmişdir. Yəni təqsirləndirilən şəxs öz əleyhinə cinayət işinin açılmasının qarşısını almaq məqsədilə müəyyən məbləğdə pul cəzası ödəyərək aid edilən cinayətdən qaça biləcəkdir. 7531 saylı Qanunun 15-ci maddəsi ilə təhqir cinayətinin yazılı, səsli və ya görüntülü bir mesajla törədilməsi halı ilə 3-cü Hissədə qeyd olunan ağırlaşdırıcı hallardan dinə görə müqəddəs sayılan dəyərlərə və ya şəxsin dini, siyasi, fəlsəfi inanc və ya düşüncə açıqlamalarına görə təhqir edilməsi şəklindəki ağırlaşdırıcı halları baxımından ilkin ödəniş tətbiq edilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Bu çərçivədə təhqir cinayətinin birbaşa törədilməsi halı ilə zərərçəkmişin dövlət qulluqçusu olduğu ağırlaşdırıcı halı ilkin ödəniş tətbiqindən kənarda tutulmuşdur.

Qanunvericinin təhqir əməlinin törədilmə hərəkətlərindən müəyyən bir formasını ilkin ödəniş çərçivəsinə daxil etməsi və digər halları baxımından əvvəlki təcrübə olan "barışıq" (uzlaşma) çərçivəsində saxlaması şüurlu bir seçim kimi qiymətləndirilə bilər. Məqaləmizdə vurğulandığı kimi, məhkəmələrdəki iş yükünü artıran təhqir cinayəti hərəkəti, yazılı, səsli və ya vizual bir mesaj yolu ilə sosial media platformalarından istifadə edilərək törədildiyindən, xüsusilə bu hərəkətin ilkin ödəniş əhatəsinə alınaraq pul cəzası ilə sanksiyalaşdırıldığı deyilə bilər. Qanunvericinin bu qanun dəyişikliyi ilə məqsədinin nə olduğundan asılı olmayaraq, bu dəyişikliyin nəticələrinə baxdıqda təhqir cinayətinin sanksiyası olaraq yalnız pul cəzası nəzərdə tutulması çəkindiriciliyi azalda bilər.

Üzərində dayanılması lazım olan digər bir məsələ də ilkin ödəniş çərçivəsində yer alan təhqirdən başqa digər cinayətlərə baxdıqda, ümumi olaraq ictimai asayişi pozan və təhlükə cinayəti kimi xarakterizə edə biləcəyimiz və konkret bir zərərin ortaya çıxması gözlənilməyən cinayətlər olduğunun görülməsidir. TCK m. 75/6-da sadalanan ilkin ödəniş çərçivəsində qiymətləndirilən cinayətlər aşağıda sadalandığı kimidir: TCK m.75/6: Bu maddə müddəaları; a) Bu Qanunda yer alan; Kömək və ya məlumatlandırma öhdəliyinin yerinə yetirilməməsi (Əlavə:7/11/2024-7531/15 m.) Təhqir (125-ci maddənin ikinci hissəsi, üçüncü hissəsinin (b) və (c) bəndləri və dördüncü hissəsi), Ümumi təhlükəsizliyin ehtiyatsızlıqdan təhlükəyə atılması Ətraf mühitin ehtiyatsızlıqdan çirkləndirilməsi Xüsusi işarə və geyimlərdən qanunsuz istifadə Cinayəti bildirməmə (278-ci maddənin birinci və ikinci hissələri) cinayətləri, b) 31/8/1956-cı il tarixli və 6831 saylı Meşə Qanununun 108-ci maddəsinin birinci hissəsində yer alan cinayət, c) (Əlavə:17/10/2019-7188/16 m.) 21/7/1983-cü il tarixli və 2863 saylı Mədəni və Təbii Sərvətlərin Qorunması Qanununun 74-cü maddəsinin ikinci hissəsinin birinci cümləsində yer alan cinayət, d) (Əlavə:17/10/2019-7188/16 m.) 4/11/2004-cü il tarixli və 5253 saylı Cəmiyyətlər (QHT) Qanununun 32-ci maddəsinin birinci hissəsinin (d) bəndində yer alan cinayət, baxımından da tətbiq edilir.

Göründüyü kimi, ilkin ödəniş əhatəsində yer alan digər cinayətlərdə birbaşa bir zərərçəkmişdən bəhs etmək mümkün deyilkən, təhqir cinayətində törədilən təhqir əməli ilə şərəf və ləyaqəti alçaldılmış bir şəxs mövcuddur. Bu səbəblə təhqir cinayətinə ilkin ödəniş qaydalarının tətbiq edilməsi, şərəf və ləyaqətinə hücum edilən zərərçəkmiş tərəfindən çox da qaneedici qəbul edilməyəcəkdir. Ayrıca qeyd etmək lazımdır ki, təhqir cinayətinin dövlət qulluqçusuna qarşı törədildiyi ağırlaşdırıcı halında ilkin ödəniş qaydaları tətbiq edilməyəcəkdir. (TCK m.125/3-a)

KONSTİTUSİYA MƏHKƏMƏSİNİN 27.03.2025-Cİ İL TARİXLİ VƏ 2024/197 Ə., 2025/86 Q. SAYLI QƏRARI

Türkiyə Böyük Millət Məclisinin üzvləri Murat EMİR, Gökhan GÜNAYDIN, Ali Mahir BAŞARIR ilə birlikdə digər 129 Millət vəkilinin Ləğv iddiasına və İstanbul 8-ci Asliye Cəza Məhkəməsi ilə birlikdə Ankara 27-ci Asliye Cəza Məhkəməsi başda olmaqla ümumilikdə 15 məhkəmənin Etiraz iddiasına mövzu etdiyi 7531 saylı qanunun 15-ci və 18-ci Maddələrinin ləğv edilməsini tələb etmişdirlər.

Qanunun 15-ci Maddəsiylə 5237 Saylı Qanunun 75-ci Maddəsinin (6) Nömrəli Hissəsinin (a) Bəndinə Əlavə Edilən (2) Nömrəli Alt Bənddə Yer Alan “...ikinci hissəsi, üçüncü hissəsinin (b) və (c) bəndləri və dördüncü hissəsi...” İfadələrinin İncelenmesi Konstitusiya Məhkəməsi 7531 saylı qanunun 15-ci Maddəsini araşdırma obyekti etmiş və 27.03.2025-ci il tarixli iclası ilə bu maddənin Konstitusiyaya zidd olduğuna qərar vermişdir. Ləğv əsası olaraq təhqir cinayətinin törədilmə forması baxımından TCK m. 125/1, yəni cinayətin sadə halı (birbaşa təhqir) ilə TCK m.125/2 (Yazılı, səsli və görüntülü bir mesajla təhqir) arasında bərabərlik prinsipinə zidd olaraq fərqlilik yaradıldığı qiymətləndirilmişdir. Cinayətin törədilmə hərəkəti fərqli olmaqla birlikdə əməlin cəmiyyət üzərindəki təsirləri və əməllər üçün nəzərdə tutulan cəza miqdarları baxımından hər hansı bir fərqlilik olmadığı qeyd edilmiş və bu əsasla Konstitusiyanın 10-cu Maddəsinə zidd görülərək ləğv edilmişdir. Ləğv hökmünün qüvvəyə minmə tarixi qərarın dərc edilməsindən 9 ay sonra olaraq müəyyən edilmişdir.

“72. Qaydada təhqir cinayətinin sadə halının tənzimləndiyi 125-ci maddənin (1) nömrəli hissəsi ilkin ödəniş əhatəsinə alınmamasına baxmayaraq, sözügedən maddənin (3) nömrəli hissəsinin (b) və (c) bəndlərində yer alan ağırlaşdırıcı hallarda və cinayətin (2) nömrəli hissədə qeyd olunan vasitələrlə törədilməsi halında ilkin ödəniş qaydalarının tətbiqinə imkan yaradılmışdır. İlkin ödəniş institutunun tətbiqi baxımından (1) və (2) nömrəli hissələrdəki cinayət təşkil edən əməllər arasında xarakter, məzmun və intensivlik ilə cinayətlə qorunan hüquqi dəyər, əməlin cəmiyyət üzərindəki təsirləri və əməllər üçün nəzərdə tutulan cəza miqdarları baxımından hər hansı bir fərqlilik olmadığı halda cinayətin ağırlaşdırıcı halları ilə bəlli şəkillərdə törədilməsi durumunda ilkin ödəniş institutu tətbiq edilərkən cinayətin sadə halının ilkin ödəniş əhatəsinə alınmaması yolu ilə yaradılan fərqli münasibətin obyektiv və məqbul bir əsası müəyyən edilə bilməmişdir. Buna görə də zərərçəkmişi hədəf alan səsli, yazılı və ya görüntülü bir mesajla təhqir cinayətini törədən təqsirləndirilən şəxs ilə birbaşa və ya qiyabi təhqir cinayətini törədən təqsirləndirilən şəxs arasında ilkin ödəniş qaydalarının tətbiqi baxımından obyektiv və məqbul bir əsasa söykənmədən fərqlilik yaradan qaydanın qanun qarşısında bərabərlik prinsipi ilə uzlaşdığını söyləmək olmaz. Göstərilən səbəblərlə qayda, Konstitusiyanın 10-cu maddəsinə ziddir. Ləğvi lazımdır.”

Qanunun 18-ci Maddəsiylə 5271 Saylı Qanuna Əlavə Edilən Keçid 7-ci Maddənin (1) Hissəsinin Təhlili

Konstitusiya Məhkəməsi 7531 saylı qanunun 18-ci Maddəsiylə CMK-ya əlavə edilən "Təhqir cinayətinin iddia müddətinin 2 il olaraq tətbiq edilməsi" qanun dəyişikliyinin ibtidai istintaq və ya məhkəmə baxışı mərhələsinə keçmiş əməllər barədə tətbiq edilməyəcəyi müddəasının Konstitusiyanın 2-ci maddəsi çərçivəsində Konstitusiyaya ziddliyi məsələsini qiymətləndirmiş və yekun olaraq bu maddənin Konstitusiyaya zidd görülmədiyi qəbulu ilə ləğv tələbinin rədd edilməsinə qərar vermişdir. Konstitusiya Məhkəməsi etirazın rəddi qərarının əsası olaraq ləğvi istənilən müddəanın bir prosedur qaydası olduğu və prosedur hüququnda (prosessual hüquq) "dərhal tətbiq edilmə prinsipi"nin keçərli olduğunu bildirərək prosessual müddəalarda daha yüngül qanun tətbiqinin (lehe kanun) olmadığını ifadə etmişdir. Qeyd olunan qanun dəyişikliyindən əvvəl şikayət hüququndan istifadə edərək ibtidai istintaq və ya məhkəmə baxışı mərhələsinə keçilmiş əməllər baxımından bu şikayət hüququnun istifadə edilməsi, bu işlərdəki təqsirləndirilən şəxslər baxımından da hüquqi cəhətdən kifayət qədər proqnozlaşdırıla bilən olduğu qeyd edilmişdir.

“75. 5271 saylı Qanunun keçid 7-ci maddəsinin etiraz mövzusu (1) nömrəli hissəsində 5237 saylı Qanunun 73-cü maddəsinin (2) nömrəli hissəsində 7531 saylı Qanunla edilən tənzimləmənin, 5271 saylı Qanunun keçid 7-ci maddəsinin qüvvəyə mindiyi tarix etibarilə ibtidai istintaq və ya məhkəmə baxışı mərhələsinə keçilmiş işlər baxımından tətbiq edilməyəcəyi nəzərdə tutulur. 82. Cinayət prosessual hüququ qaydaları isə törədildiyi iddia edilən əməlin aşkara çıxarılması üçün tətbiq ediləcək metodları müəyyən edir. Bu səbəblə, prinsip olaraq məhkəmə icraatı proseduruna dair müddəalarda edilən dəyişikliklər, lehinə və ya əleyhinə olub-olmaması qiymətləndirilmədən dərhal tətbiq edilmə prinsipinə tabedir. Etiraz mövzusu qayda çərçivəsində anılan Qanunun 73-cü maddəsinin (2) nömrəli hissəsinə 7531 saylı Qanunun 14-cü maddəsiylə əlavə edilən tənzimləmənin sözügedən dəyişikliyin edildiyi tarixdə istintaq və məhkəmə baxışı mərhələsinə keçilmiş işlərdə tətbiq edilməməsinin tamamlanmış icraat əməliyyatlarının nəticələrinə təsir edən bir tərəfinin olmadığı aydın olur. Başqa bir ifadə ilə qayda, prosessual hüquqdakı dərhal tətbiq edilmə prinsipinə uyğun olaraq davam edən istintaq və məhkəmə baxışları baxımından edildiyi tarix etibarilə qanuni olan şikayətlərin doğurduğu hüquqi nəticələri ortadan qaldırmır. Bu çərçivədə anılan Qanunla edilən dəyişiklikdən əvvəl şikayət hüququndan istifadə etmiş olan şəxslərin bu icraat əməliyyatından irəli gələn hüquqları qorunur. Digər tərəfdən sözügedən şikayətə bağlı olaraq cinayət istintaqı və ya məhkəmə baxışına məruz qalan şəxslər baxımından qanunauyğun olaraq edilən şikayətin ehtimal olunan təsir və nəticələrinin kifayət qədər proqnozlaşdırıla bilən olduğu da ortadadır. Bu etibarilə qaydada hüquq təhlükəsizliyinə və dolayısıyla hüquqi dövlət prinsipinə zidd bir tərəf yoxdur. 87. Göstərilən səbəblərlə qayda, Konstitusiyanın 2-ci maddəsinə zidd deyildir. Etirazın rəddi lazımdır.”

7531 saylı qanunun 15-ci Maddəsinin ləğvi haqqında Konstitusiya Məhkəməsinin 27/03/2025 tarixində vermiş olduğu bu qərar 29/05/2025 tarixində Rəsmi Qəzetdə (Resmi Gazete) dərc edilmiş və ləğv edilən müddəaların dərç edilməsindən 9 ay sonra qüvvəyə minəcəyi bildirilmişdir. 24/12/2025 tarixli 7571 saylı qanunun 16-cı Maddəsi ilə Konstitusiya Məhkəməsi qərarı istiqamətində qanuni dəyişiklik edilmiş və TCK m. 75-ə təhqir cinayəti “2. Təhqir (Maddənin üçüncü hissəsinin a bəndi istisna olmaqla, 125-ci Maddə)” olaraq əlavə edilmişdir.

NƏTİCƏ OLARAQ

Təhqir cinayəti, cinayətin hansı hərəkət ilə törədildiyinə baxılmaksızın ilkin ödəniş çərçivəsində pul cəzası ilə sanksiyalaşdırılan bir cinayət olaraq qəbul edilmişdir. Bu çərçivədə başlanılan ibtidai istintaqda şübhəlinin ilkin ödəniş xəbərdarlığının tələbini yerinə yetirməsi ilə birlikdə əleyhinə cinayət işi (dava) açılmadan cinayət təqibinə (məhkəmə baxışına) yer olmadığına qərar veriləcəkdir. Bir də istisna olaraq təhqir cinayətinin dövlət qulluqçusuna qarşı vəzifəsindən dolayı törədildiyi ağırlaşdırıcı halı isə ilkin ödəniş çərçivəsi xaricində qalmağa davam edir. Əlavə olaraq qeyd etmək lazımdır ki, ilkin ödəniş çərçivəsində sanksiya tətbiq edilən təqsirləndirilən şəxsin 5 il ərzində eyni əməli təkrarlaması halında yenidən ilkin ödəniş qaydalarının tətbiq edilməyəcəyini xatırlatmaqda fayda görürük. (TCK m. 75/6-d-son cümlə)

MƏNBƏ

KONSTİTUSİYA MƏHKƏMƏSİNİN 27.03.2025-Cİ İL TARİXLİ VƏ 2024/197 Ə., 2025/86 Q. SAYLI QƏRARI

07/11/2024 TARİXLİ VƏ 7531 SAYILI QANUN 24/12/2025 TARİXLİ VƏ 7571 SAYILI QANUN

5237 SAYILI TÜRKİYƏ CİNAYƏT MƏCƏLLƏSİ